Euroja që hyn në ekonomi nuk prodhon mjaftueshëm

Në Shqipëri hyjnë çdo vit sasi të konsiderueshme eurosh nga turizmi, emigrantët, investimet e huaja dhe flukse të tjera financiare. Por sipas analizës së publikuar nga ALTAX, pyetja kryesore nuk është vetëm sa valutë hyn në vend, por se çfarë ndodh me të pasi hyn në ekonomi. Eduard Gjokutaj e nis analizën duke e vendosur debatin te një paradoks i ekonomisë shqiptare: vendi nuk prodhon euro, por merr vazhdimisht fuqi blerëse të krijuar jashtë kufijve. “Në Shqipëri nuk printohen euro ”, shkruan Gjokutaj, duke shpjeguar se Banka e Shqipërisë nuk krijon euro si një bankë qendrore e Eurozonës. Megjithatë, kur turistët sjellin euro, emigrantët dërgojnë remitanca apo investitorët e huaj sjellin kapital, kjo fuqi blerëse hyn në ekonominë shqiptare.

Sipas analizës, pasi eurot konvertohen në lekë, ato krijojnë kërkesë për mallra, shërbime, toka, banesa, automjete, ndërtime dhe importe. Kjo, sipas Gjokutajt, është pjesë e shpjegimit për forcimin e vazhdueshëm të lekut. Forcimi i monedhës vendase shihet qartë edhe në kursin e këmbimit. Euroja po lëviz pranë nivelit të 92 lekëve, duke e mbajtur lekun në nivele të forta kundrejt monedhës europiane.

Sipas analizës së Gjokutajt, një monedhë e fortë mund të vijë nga dy situata krejt të ndryshme. Në rastin e parë, një ekonomi bëhet më konkurruese, prodhon më shumë, rrit eksportet, produktivitetin dhe aftësinë për të gjeneruar vetë valutë. Në rastin tjetër, ekonomia thith sasi të mëdha valute nga jashtë, ndërsa baza prodhuese nuk zgjerohet në të njëjtin ritëm. Dhe, sipas Gjokutajt, pikërisht ky është dallimi që duhet të shqetësojë Shqipërinë. "Leku i fortë është rezultat kryesisht i fluksit financiar, jo i kapacitetit prodhues", argumenton ai.

Tre burime të rëndësishme të valutës janë turizmi, remitancat dhe investimet e huaja. Turistët sjellin euro dhe i shpenzojnë në Shqipëri. Emigrantët dërgojnë para te familjet e tyre. Investitorët e huaj sjellin kapital për projekte dhe biznese. Këto flukse rrisin ofertën e euros në treg. Nëse kërkesa për euro nuk rritet me të njëjtin ritëm, çmimi i saj në lekë bie dhe monedha shqiptare forcohet. Por problemi, sipas Gjokutajt, është se ky forcim nuk po shoqërohet domosdoshmërisht me një rritje të ngjashme të kapacitetit prodhues. Sipas analizës, euroja që hyn në Shqipëri mund të përdoret në mënyra shumë të ndryshme. Nëse shkon për makineri, teknologji, industri, modernizim të bujqësisë, kompani eksportuese apo kapital njerëzor, atëherë krijon kapacitete të reja. Euroja nuk mbetet thjesht para, por kthehet në investim, produktivitet dhe prodhim. Por ekziston edhe skenari tjetër. Eurot mund të përdoren për blerje toke, ndërtim apartamentesh e vilash, konsum dhe importe. Në këtë rast rriten pasuritë e atyre që zotërojnë prona, rriten çmimet e tokës dhe banesave dhe shtohet konsumi, por baza prodhuese e ekonomisë nuk zgjerohet me të njëjtin ritëm.

Në analizë përdoret edhe koncepti i “ekonomisë së dytë”. Bëhet fjalë për një ekonomi që mbështetet në flukse të krijuara jashtë saj. Turizmi, remitancat, kapitali i huaj dhe flukset e tjera sjellin fuqinë blerëse. Ndërkohë, ndërtimi, pasuritë e paluajtshme, tregtia dhe shërbimet e absorbojnë këtë fuqi. Pyetja që shtrohet është se ku ndodhet zgjerimi i bazës prodhuese që do ta bënte Shqipërinë më pak të varur nga këto burime të jashtme. Nëse ekonomia mbështetet për një periudhë të gjatë në këto flukse, ekziston rreziku që kapitali të shkojë drejt sektorëve me kthim më të shpejtë, ndërsa investimet në sektorët prodhues të mbeten pas. Ndërtimi shihet si një nga shembujt më të qartë të mënyrës se si absorbohet kapitali. Eurot që hyjnë nga jashtë mund të shkojnë në blerjen e tokës, apartamenteve dhe vilave. Kjo rrit vlerën e aktiveve dhe çmimet e pasurive të paluajtshme Por, sipas Gjokutajt, një pjesë më e madhe e kapitalit do të duhej të drejtohej në teknologji, industri, agropërpunim, energji, logjistikë, kapital njerëzor dhe kompani eksportuese. Në këtë mënyrë do të rritej jo vetëm pasuria ekzistuese, por edhe aftësia e ekonomisë për të prodhuar më shumë. Forcimi i lekut ka pasoja të ndryshme për sektorët e ekonomisë. Për konsumatorët dhe importuesit, një lek i fortë mund të jetë pozitiv, pasi mallrat e blera jashtë vendit bëhen relativisht më të lira. Por për eksportuesit shqiptarë situata është më e vështirë. Një kompani që merr të ardhura në euro dhe më pas i konverton në lekë përballet me më pak lekë për të njëjtën shumë eurosh. Kjo mund të ndikojë në marzhet e fitimit dhe konkurrueshmërinë e prodhuesve vendas. Në të njëjtën kohë, importet bëhen më tërheqëse. Kështu krijohet rreziku që një monedhë e fortë të favorizojë më shumë konsumin dhe importet sesa prodhimin vendas.

Forcimi i lekut ka një tjetër efekt të rëndësishëm, këtë herë mbi borxhin publik. Një pjesë e konsiderueshme e borxhit të jashtëm shqiptar është në valutë, veçanërisht në euro. Kjo do të thotë se kur leku forcohet, e njëjta shumë borxhi në euro ka një vlerë më të ulët kur shprehet në lekë. Gjokutaj sjell një shembull: në vitin 2021, një stok borxhi prej rreth 3.9 miliardë eurosh, me një kurs rreth 120 lekë për euro, do të përkthehej në rreth 468 miliardë lekë. Me një kurs pranë 92 lekëve për euro, e njëjta shumë nominale në euro do të kishte një vlerë më të ulët në lekë. Por kjo nuk do të thotë se borxhi në euro është shlyer Efekti është vetëm i kursit të këmbimit. Pra, leku i fortë e bën borxhin të duket më i vogël në ekuivalentin e lekut, por nuk e bën automatikisht ekonominë më produktive. Gjokutaj nuk e vendos problemin te turizmi. Përkundrazi, turizmi është eksport shërbimesh dhe sjell valutë në vend. Pyetja është se sa vlerë shqiptare krijohet nga çdo euro e shpenzuar nga një turist. Nëse paratë e turistëve shkojnë te zinxhirët vendas të ushqimit, transportit, prodhimit, bujqësisë, kulturës, teknologjisë dhe shërbimeve profesionale, efekti në ekonomi shumëfishohet. Por nëse një pjesë e madhe e tyre përfundon në importe, tokë, pasuri të paluajtshme dhe konsum të pasurisë ekzistuese, efekti afatgjatë është më i kufizuar. Prandaj, sipas analizës, nuk mjafton të thuhet se “kanë hyrë shumë euro nga turizmi”. Duhet parë nëse këto euro kanë rritur kapacitetin prodhues të ekonomisë.